Prawo autorskie a kształcenie na odległość: Prawo autorskie w pytaniach.(http://www.czn.uj.edu.pl/) 1. Które z dóbr intelektualnych wykorzystywanych powszechnie w Internecie podlegają autorskoprawnej ochronie ? Ochronie podlegają utwory oraz przedmioty praw pokrewnych. Utworem jest to przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (art. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych zwanej dalej w skrócie „Pr.aut.”). Przykładowymi dobrami intelektualnymi podlegającymi ochronie są utwory: wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe), plastyczne, fotograficzne, architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne, muzyczne i słowno-muzyczne, sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne, audiowizualne (w tym filmowe). Przedmiotami praw pokrewnych (inaczej: sąsiednich) – są dobra niematerialne, które poza utworami, tradycyjnie chronione są przepisami ustaw o prawie autorskim. Na gruncie polskiego prawa ochronie - w ramach praw pokrewnych - podlegają: artystyczne wykonania, fonogramy, wideogramy, nadania programów, pierwsze wydania, wydania krytyczne i naukowe (art. 85-103 Pr.aut.) oraz tzw. nietwórcze bazy danych (ustawa z 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych). 2. Co dokładnie w ramach wskazanych wyżej dóbr intelektualnych podlega ochronie ? Ochronie prawnoautorskiej podlega tylko forma utworów, a nie ich treść (np. przedmiotem ochrony nie mogą być same informacje lecz tylko forma ich prezentacji). Zgodnie z przepisem art. 1 ust. Orzeczenia [1]21 Pr.aut. „ochroną objęty może być wyłącznie sposób wyrażenia; nie są objęte ochroną odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania oraz koncepcje matematyczne.” 3. Czy ochronie podlega tylko cały utwór, czy również jego fragmenty ? Ochronie podlega zarówno cały utwór, jak i takie jego fragmenty, w których można dostrzec przejaw indywidualnej działalności twórczej autora dzieła. Ochronie podlegają także utwory niedokończone byleby w istniejącej już części można było dostrzec indywidualny przejaw działalności twórczej autora. 4. Od kiedy utwór podlega ochronie ? Utwór podlega ochronie od chwili jego „ustalenia” co należy rozumieć jako faktyczne zaprezentowanie dzieła w taki sposób, aby utwór mogła dostrzec przynajmniej jedna osoba poza samym twórcą. Ustalenia utworu nie należy mylić z jego „utrwaleniem”, z którym mamy do czynienia w momencie zapisania dzieła na jakimś nośniku materialnym np. na papierze, błonie światłoczułej, płótnie, taśmie magnetycznej, cyfrowo na CD. 5. Czy prawnoautorska ochrona uzależniona jest od spełnienia jakichś formalności (np. zdeponowania utworu w sądzie lub innym urzędzie, zarejestrowania lub zgłoszenia go w jakimś urzędzie np. Urzędzie Patentowym) ? Nie. Ochrona przysługuje twórcy niezależnie od spełnienia jakichkolwiek formalności. (art. 1 ust. 4 Pr.aut.). Tą zasadę potwierdzają także ratyfikowane przez Polskę konwencje międzynarodowe z zakresu prawa autorskiego. 6. Czy wszystkie wskazane wyżej dobra intelektualne podlegają ochronie ? Nie. Zgodnie z treścią art. 4 Pr.aut nie stanowią przedmiotu prawa autorskiego: Orzeczenia [2]akty normatywne lub ich urzędowe projekty, Orzeczenia [5]urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole; opublikowane opisy patentowe lub ochronne; proste informacje prasowe. 7. Czy ochronie w Polsce podlegają tylko utwory stworzone przez polskich twórców, czy także cudzoziemców ? Na terytorium Polski ochronie podlegają zarówno utwory stworzone przez polskich autorów jak i cudzoziemców, co wynika z art. 5 Pr.aut. 8. Jakie prawa przysługują twórcom ? Z chwilą stworzenia utworu po stronie twórcy powstają osobiste i majątkowe prawa autorskie. Autorskie prawa osobiste - chronią węzeł uczuciowy łączący twórcę z jego dziełem. Zgodnie z przepisem art. 16 Pr.aut. autorskie prawa osobiste chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem, a w szczególności prawo do: autorstwa utworu, oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo, Orzeczenia [2]nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania, decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności, nadzoru nad sposobem korzystania z utworu. Autorskie prawa majątkowe - zapewniają wyłączność twórcy w zakresie ekonomicznej eksploatacji utworu. Treść autorskich praw majątkowych określa art. 17 Pr.aut, który stanowi, iż twórcy (jeżeli ustawa nie przewiduje inaczej) przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu. Istotnym elementem w konstrukcji omawianej tu sfery uprawnień autorskich jest pojęcie „pola eksploatacji", przez które rozumie się pewną wyodrębnioną (pod względem technicznym lub ekonomicznym) formę wykorzystywania dzieła (art. 50 Pr.aut.). 9. Jak długo chronione są prawa autorskie ? Autorskie prawa osobiste chronione są bezterminowo (art. 16 Pr.aut), natomiast autorskie prawa majątkowe wygasają zasadniczo z upływem 70 lat po śmierci twórcy (art. 36-39 Pr.aut.). 10. Na jakiej podstawie można uzyskać prawo do wykorzystywania utworów innych twórców np. w ramach własnej prezentacji multimedialnej lub wykładu ? Zasadniczo prawo do korzystania z cudzych utworów nabywa się na podstawie umowy (art. 41 ust. 1 i 2 Pr.aut). Najczęściej wyróżnia się dwie kategorie umów: przenoszące autorskie prawa majątkowe i umowy licencyjne (wyłączne i niewyłączne). Zawarcie umowy przenoszącej autorskie prawa majątkowe oraz umowy licencyjnej wyłącznej powinno być dokonane na piśmie pod rygorem nieważności (art. 53 i 67 ust. 5 Pr.aut.). Polski ustawodawca przewidział wiele szczególnych zasad dotyczących umów z zakresu prawa autorskiego, które zostały uregulowane przede wszystkim w rozdziale 5 Pr.aut. (Przejście autorskich praw majątkowych), w przepisach art. 41-68 Pr.aut. 11. Czy legalne korzystanie z utworów innych osób możliwe jest tylko na podstawie umowy? Nie. Możliwe jest także korzystanie z cudzych utworów w ramach tzw. dozwolonego użytku. 12. Co to jest dozwolony użytek ? Dozwolony użytek jest to dopuszczony przez samego ustawodawcę sposób wykorzystywania utworów i przedmiotów praw pokrewnych, bez konieczności uzyskiwania na taką eksploatację zgody samego twórcy, a czasami nawet bez obowiązku zapłaty mu z tego tytułu jakiegokolwiek wynagrodzenia. Wprowadzenie do ustawy o prawie autorskim przepisów dotyczących dozwolonego użytku zostało podyktowane najczęściej istotnymi potrzebami społecznymi, takimi jak: sprawna wymiana informacji o bieżących wydarzeniach politycznych, kulturalnych i gospodarczych, potrzebami nauki, oświaty i kultury. Chodzi tu zatem o zaspokojenie szczególnie ważnych potrzeb ogólnospołecznych, którym ustawodawca daje pierwszeństwo przed indywidualnymi interesami majątkowymi podmiotów uprawnionych. Problematyce dozwolonego użytku zostały poświęcone art. 23-35 Pr.aut. Wynikająca z nich regulacja pozwala - podobnie jak ma to miejsce w większości ustaw o prawie autorskim - wyróżnić dwie podstawowe formy ograniczeń w postaci: dozwolonego użytku osobistego i dozwolonego użytku publicznego. Zgodnie z art. 100 Pr.aut. instytucje te znajdują również zastosowanie w odniesieniu do wszystkich praw pokrewnych. Dozwolony użytek osobisty (prywatny) umożliwia swobodne korzystanie przez człowieka z utworów na swoje prywatne potrzeby. Zgodnie z przepisem art. 23 Pr.aut. polski ustawodawca przyznał mu uprawnienie, według którego wolno takiemu użytkownikowi bez zezwolenia twórcy (oraz nieodpłatnie) korzystać z już rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego użytku osobistego. Ustęp drugi tego artykułu precyzuje, że zakres własnego użytku osobistego obejmuje korzystanie z pojedynczych egzemplarzy utworu przez krąg osób pozostających w związku osobistym, w szczególności pokrewieństwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego. Dozwolony użytek publiczny jest to dopuszczony przez samego ustawodawcę sposób wykorzystywania utworów i przedmiotów praw pokrewnych, bez konieczności uzyskiwania na taką eksploatację zgody samego twórcy, a czasami nawet bez obowiązku zapłaty mu z tego tytułu jakiegokolwiek wynagrodzenia. Wprowadzenie do ustawy o prawie autorskim przepisów dotyczących dozwolonego użytku publicznego zostało podyktowane najczęściej istotnymi potrzebami społecznymi, takimi jak: sprawna wymiana informacji o bieżących wydarzeniach politycznych, kulturalnych i gospodarczych, potrzebami nauki, oświaty i kultury. Chodzi tu zatem o zaspokojenie szczególnie ważnych potrzeb ogólnospołecznych, którym ustawodawca daje pierwszeństwo przed indywidualnymi interesami majątkowymi podmiotów uprawnionych. Problematyce dozwolonego użytku publicznego zostały poświęcone art. 24-35 Pr.aut. 13. Jakie formy dozwolonego użytku publicznego mogą znaleźć zastosowanie do kształcenia na odległość ? W zależności od charakteru „obcych” materiałów, sposobu i celu ich wykorzystania w ramach swojej prezentacji lub wykładu, w grę mogą wejść różne formy dozwolonego użytku. Do najważniejszych należy zaliczyć przede wszystkim te opisane w art. 28 i art. 29 ust. 1 i 2 Pr.aut. Duże znaczenie w praktyce ma tzw. prawo cytatu (art. 29 ust. 1 Pr.aut.). Należy jednak pamiętać, że normy przewidujące dozwolony użytek, jako ograniczające monopol autorski, są przepisami szczególnymi, a więc należy je interpretować ściśle (a nie rozszerzająco). Oznacza to, że skorzystanie z uprawnienia polegającego na eksploatacji utworu (bez uzyskiwania zgody twórcy lub innego podmiotu uprawnionego) może mieć zastosowanie tylko po spełnieniu przez użytkownika wszystkich przesłanek wynikających z konkretnych przepisów statuujących różne formy dozwolonego użytku. Co więcej należy zawsze mieć na uwadze regulacje wynikające z art. 34 i art. 35 Pr.aut., które mają zastosowanie do wszystkich form dozwolonego użytku. 14. Na czym polega prawo cytatu ? Jest to jedna z form dozwolonego użytku publicznego regulowana przepisem art. 29 ust. Orzeczenia [3]1 Pr.aut., zgodnie z którym „wolno przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów lub drobne utwory w całości, w zakresie uzasadnionym wyjaśnianiem, analizą krytyczną, nauczaniem lub prawami gatunku twórczości”. Korzystanie - w ramach prawa cytatu - z drobnego utworu lub urywków rozpowszechnionych utworów nie wymaga zgody twórcy wykorzystywanego utworu, ani wynagrodzenia z tego tytułu. Konieczne jest jednak wskazanie twórcy i źródła cytowanego dzieła (art. 34. Pr.aut.). 15. Czy prawo cytatu odnosi się tylko do określonych kategorii utworów ? Ustawodawca nie ograniczył korzystania z cytatu tylko do określonych kategorii dzieł. Można więc prawo cytatu stosować także do multimedialnych prezentacji i wykładów rozpowszechnianych następnie w Internecie, jeśli w konkretnym przypadku spełnione zostały wszystkie kryteria wymienione w art. 29 ust. 1 oraz art. 34 i art. 35 Pr.aut. 16. Czy prawo cytatu dotyczy tylko utworów polskich, czy także zagranicznych ? W ramach prawa cytatu mogą być wykorzystywane zarówno polskie, jak i zagraniczne utwory. 17. Czy istnieją jakieś objętościowe ograniczenia utworów lub ich fragmentów wykorzystywanych w ramach prawa cytatu (np. ilość liter, stron, sekund piosenki lub filmu) ? Ustawodawca nie wprowadził żadnych ograniczeń w tym zakresie, co oznacza, że o długości wykorzystywanego fragmentu utworu decyduje charakter jego eksploatacji. Oznacza to, że dla zilustrowania wywodu na temat zdarzeń, które rozegrały się w konkretnej książce lub filmie można wykorzystać taki fragment książki lub filmu, który jest niezbędny, aby czytelnik zrozumiał, o czym pisze wykładowca. W praktyce należy pamiętać, aby ograniczać wykorzystywane fragmenty do niezbędnego minimum. 18. Czy fakt, że moja prezentacja, w której wykorzystuję (w ramach prawa cytatu) fragmenty utworów innych osób jest udostępniana odpłatnie ma znaczenie z punktu widzenia możliwości skorzystania z prawa cytatu ? Okoliczność odpłatności lub nieodpłatności nie ma zasadniczo znaczenia. 19. Z czym musi się liczyć osoba naruszająca prawa autorskie lub prawa pokrewne ? Naruszenie praw autorskich wiąże się z odpowiedzialnością cywilnoprawną oraz karną. Osoba dopuszczająca się naruszenia autorskich praw osobistych może podlegać odpowiedzialności cywilnoprawnej z art. 78 Pr.aut. oraz karnej z art. 115 Pr.aut. Naruszenie autorskich praw majątkowych rodzi natomiast odpowiedzialność cywilnoprawną z art. 79 Pr.aut. oraz karną statuowaną przede wszystkim w art. 116-118 Pr.aut. /materiały ze strony UNIWERSYTECKIEJ PLATFORMY E-NAUCZANIA UJ - "SMOK"/