Prawo autorskie a kszta³cenie na odleg³o¶æ: Prawo autorskie w pytaniach.(http://www.czn.uj.edu.pl/) 1. Które z dóbr intelektualnych wykorzystywanych powszechnie w Internecie podlegaj± autorskoprawnej ochronie ? Ochronie podlegaj± utwory oraz przedmioty praw pokrewnych. Utworem jest to przejaw dzia³alno¶ci twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezale¿nie od warto¶ci, przeznaczenia i sposobu wyra¿enia (art. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych zwanej dalej w skrócie „Pr.aut.”). Przyk³adowymi dobrami intelektualnymi podlegaj±cymi ochronie s± utwory: wyra¿one s³owem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe), plastyczne, fotograficzne, architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne, muzyczne i s³owno-muzyczne, sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne, audiowizualne (w tym filmowe). Przedmiotami praw pokrewnych (inaczej: s±siednich) – s± dobra niematerialne, które poza utworami, tradycyjnie chronione s± przepisami ustaw o prawie autorskim. Na gruncie polskiego prawa ochronie - w ramach praw pokrewnych - podlegaj±: artystyczne wykonania, fonogramy, wideogramy, nadania programów, pierwsze wydania, wydania krytyczne i naukowe (art. 85-103 Pr.aut.) oraz tzw. nietwórcze bazy danych (ustawa z 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych). 2. Co dok³adnie w ramach wskazanych wy¿ej dóbr intelektualnych podlega ochronie ? Ochronie prawnoautorskiej podlega tylko forma utworów, a nie ich tre¶æ (np. przedmiotem ochrony nie mog± byæ same informacje lecz tylko forma ich prezentacji). Zgodnie z przepisem art. 1 ust. Orzeczenia [1]21 Pr.aut. „ochron± objêty mo¿e byæ wy³±cznie sposób wyra¿enia; nie s± objête ochron± odkrycia, idee, procedury, metody i zasady dzia³ania oraz koncepcje matematyczne.” 3. Czy ochronie podlega tylko ca³y utwór, czy równie¿ jego fragmenty ? Ochronie podlega zarówno ca³y utwór, jak i takie jego fragmenty, w których mo¿na dostrzec przejaw indywidualnej dzia³alno¶ci twórczej autora dzie³a. Ochronie podlegaj± tak¿e utwory niedokoñczone byleby w istniej±cej ju¿ czê¶ci mo¿na by³o dostrzec indywidualny przejaw dzia³alno¶ci twórczej autora. 4. Od kiedy utwór podlega ochronie ? Utwór podlega ochronie od chwili jego „ustalenia” co nale¿y rozumieæ jako faktyczne zaprezentowanie dzie³a w taki sposób, aby utwór mog³a dostrzec przynajmniej jedna osoba poza samym twórc±. Ustalenia utworu nie nale¿y myliæ z jego „utrwaleniem”, z którym mamy do czynienia w momencie zapisania dzie³a na jakim¶ no¶niku materialnym np. na papierze, b³onie ¶wiat³oczu³ej, p³ótnie, ta¶mie magnetycznej, cyfrowo na CD. 5. Czy prawnoautorska ochrona uzale¿niona jest od spe³nienia jakich¶ formalno¶ci (np. zdeponowania utworu w s±dzie lub innym urzêdzie, zarejestrowania lub zg³oszenia go w jakim¶ urzêdzie np. Urzêdzie Patentowym) ? Nie. Ochrona przys³uguje twórcy niezale¿nie od spe³nienia jakichkolwiek formalno¶ci. (art. 1 ust. 4 Pr.aut.). T± zasadê potwierdzaj± tak¿e ratyfikowane przez Polskê konwencje miêdzynarodowe z zakresu prawa autorskiego. 6. Czy wszystkie wskazane wy¿ej dobra intelektualne podlegaj± ochronie ? Nie. Zgodnie z tre¶ci± art. 4 Pr.aut nie stanowi± przedmiotu prawa autorskiego: Orzeczenia [2]akty normatywne lub ich urzêdowe projekty, Orzeczenia [5]urzêdowe dokumenty, materia³y, znaki i symbole; opublikowane opisy patentowe lub ochronne; proste informacje prasowe. 7. Czy ochronie w Polsce podlegaj± tylko utwory stworzone przez polskich twórców, czy tak¿e cudzoziemców ? Na terytorium Polski ochronie podlegaj± zarówno utwory stworzone przez polskich autorów jak i cudzoziemców, co wynika z art. 5 Pr.aut. 8. Jakie prawa przys³uguj± twórcom ? Z chwil± stworzenia utworu po stronie twórcy powstaj± osobiste i maj±tkowe prawa autorskie. Autorskie prawa osobiste - chroni± wêze³ uczuciowy ³±cz±cy twórcê z jego dzie³em. Zgodnie z przepisem art. 16 Pr.aut. autorskie prawa osobiste chroni± nieograniczon± w czasie i niepodlegaj±c± zrzeczeniu siê lub zbyciu wiê¼ twórcy z utworem, a w szczególno¶ci prawo do: autorstwa utworu, oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostêpniania go anonimowo, Orzeczenia [2]nienaruszalno¶ci tre¶ci i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania, decydowania o pierwszym udostêpnieniu utworu publiczno¶ci, nadzoru nad sposobem korzystania z utworu. Autorskie prawa maj±tkowe - zapewniaj± wy³±czno¶æ twórcy w zakresie ekonomicznej eksploatacji utworu. Tre¶æ autorskich praw maj±tkowych okre¶la art. 17 Pr.aut, który stanowi, i¿ twórcy (je¿eli ustawa nie przewiduje inaczej) przys³uguje wy³±czne prawo do korzystania z utworu i rozporz±dzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu. Istotnym elementem w konstrukcji omawianej tu sfery uprawnieñ autorskich jest pojêcie „pola eksploatacji", przez które rozumie siê pewn± wyodrêbnion± (pod wzglêdem technicznym lub ekonomicznym) formê wykorzystywania dzie³a (art. 50 Pr.aut.). 9. Jak d³ugo chronione s± prawa autorskie ? Autorskie prawa osobiste chronione s± bezterminowo (art. 16 Pr.aut), natomiast autorskie prawa maj±tkowe wygasaj± zasadniczo z up³ywem 70 lat po ¶mierci twórcy (art. 36-39 Pr.aut.). 10. Na jakiej podstawie mo¿na uzyskaæ prawo do wykorzystywania utworów innych twórców np. w ramach w³asnej prezentacji multimedialnej lub wyk³adu ? Zasadniczo prawo do korzystania z cudzych utworów nabywa siê na podstawie umowy (art. 41 ust. 1 i 2 Pr.aut). Najczê¶ciej wyró¿nia siê dwie kategorie umów: przenosz±ce autorskie prawa maj±tkowe i umowy licencyjne (wy³±czne i niewy³±czne). Zawarcie umowy przenosz±cej autorskie prawa maj±tkowe oraz umowy licencyjnej wy³±cznej powinno byæ dokonane na pi¶mie pod rygorem niewa¿no¶ci (art. 53 i 67 ust. 5 Pr.aut.). Polski ustawodawca przewidzia³ wiele szczególnych zasad dotycz±cych umów z zakresu prawa autorskiego, które zosta³y uregulowane przede wszystkim w rozdziale 5 Pr.aut. (Przej¶cie autorskich praw maj±tkowych), w przepisach art. 41-68 Pr.aut. 11. Czy legalne korzystanie z utworów innych osób mo¿liwe jest tylko na podstawie umowy? Nie. Mo¿liwe jest tak¿e korzystanie z cudzych utworów w ramach tzw. dozwolonego u¿ytku. 12. Co to jest dozwolony u¿ytek ? Dozwolony u¿ytek jest to dopuszczony przez samego ustawodawcê sposób wykorzystywania utworów i przedmiotów praw pokrewnych, bez konieczno¶ci uzyskiwania na tak± eksploatacjê zgody samego twórcy, a czasami nawet bez obowi±zku zap³aty mu z tego tytu³u jakiegokolwiek wynagrodzenia. Wprowadzenie do ustawy o prawie autorskim przepisów dotycz±cych dozwolonego u¿ytku zosta³o podyktowane najczê¶ciej istotnymi potrzebami spo³ecznymi, takimi jak: sprawna wymiana informacji o bie¿±cych wydarzeniach politycznych, kulturalnych i gospodarczych, potrzebami nauki, o¶wiaty i kultury. Chodzi tu zatem o zaspokojenie szczególnie wa¿nych potrzeb ogólnospo³ecznych, którym ustawodawca daje pierwszeñstwo przed indywidualnymi interesami maj±tkowymi podmiotów uprawnionych. Problematyce dozwolonego u¿ytku zosta³y po¶wiêcone art. 23-35 Pr.aut. Wynikaj±ca z nich regulacja pozwala - podobnie jak ma to miejsce w wiêkszo¶ci ustaw o prawie autorskim - wyró¿niæ dwie podstawowe formy ograniczeñ w postaci: dozwolonego u¿ytku osobistego i dozwolonego u¿ytku publicznego. Zgodnie z art. 100 Pr.aut. instytucje te znajduj± równie¿ zastosowanie w odniesieniu do wszystkich praw pokrewnych. Dozwolony u¿ytek osobisty (prywatny) umo¿liwia swobodne korzystanie przez cz³owieka z utworów na swoje prywatne potrzeby. Zgodnie z przepisem art. 23 Pr.aut. polski ustawodawca przyzna³ mu uprawnienie, wed³ug którego wolno takiemu u¿ytkownikowi bez zezwolenia twórcy (oraz nieodp³atnie) korzystaæ z ju¿ rozpowszechnionego utworu w zakresie w³asnego u¿ytku osobistego. Ustêp drugi tego artyku³u precyzuje, ¿e zakres w³asnego u¿ytku osobistego obejmuje korzystanie z pojedynczych egzemplarzy utworu przez kr±g osób pozostaj±cych w zwi±zku osobistym, w szczególno¶ci pokrewieñstwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego. Dozwolony u¿ytek publiczny jest to dopuszczony przez samego ustawodawcê sposób wykorzystywania utworów i przedmiotów praw pokrewnych, bez konieczno¶ci uzyskiwania na tak± eksploatacjê zgody samego twórcy, a czasami nawet bez obowi±zku zap³aty mu z tego tytu³u jakiegokolwiek wynagrodzenia. Wprowadzenie do ustawy o prawie autorskim przepisów dotycz±cych dozwolonego u¿ytku publicznego zosta³o podyktowane najczê¶ciej istotnymi potrzebami spo³ecznymi, takimi jak: sprawna wymiana informacji o bie¿±cych wydarzeniach politycznych, kulturalnych i gospodarczych, potrzebami nauki, o¶wiaty i kultury. Chodzi tu zatem o zaspokojenie szczególnie wa¿nych potrzeb ogólnospo³ecznych, którym ustawodawca daje pierwszeñstwo przed indywidualnymi interesami maj±tkowymi podmiotów uprawnionych. Problematyce dozwolonego u¿ytku publicznego zosta³y po¶wiêcone art. 24-35 Pr.aut. 13. Jakie formy dozwolonego u¿ytku publicznego mog± znale¼æ zastosowanie do kszta³cenia na odleg³o¶æ ? W zale¿no¶ci od charakteru „obcych” materia³ów, sposobu i celu ich wykorzystania w ramach swojej prezentacji lub wyk³adu, w grê mog± wej¶æ ró¿ne formy dozwolonego u¿ytku. Do najwa¿niejszych nale¿y zaliczyæ przede wszystkim te opisane w art. 28 i art. 29 ust. 1 i 2 Pr.aut. Du¿e znaczenie w praktyce ma tzw. prawo cytatu (art. 29 ust. 1 Pr.aut.). Nale¿y jednak pamiêtaæ, ¿e normy przewiduj±ce dozwolony u¿ytek, jako ograniczaj±ce monopol autorski, s± przepisami szczególnymi, a wiêc nale¿y je interpretowaæ ¶ci¶le (a nie rozszerzaj±co). Oznacza to, ¿e skorzystanie z uprawnienia polegaj±cego na eksploatacji utworu (bez uzyskiwania zgody twórcy lub innego podmiotu uprawnionego) mo¿e mieæ zastosowanie tylko po spe³nieniu przez u¿ytkownika wszystkich przes³anek wynikaj±cych z konkretnych przepisów statuuj±cych ró¿ne formy dozwolonego u¿ytku. Co wiêcej nale¿y zawsze mieæ na uwadze regulacje wynikaj±ce z art. 34 i art. 35 Pr.aut., które maj± zastosowanie do wszystkich form dozwolonego u¿ytku. 14. Na czym polega prawo cytatu ? Jest to jedna z form dozwolonego u¿ytku publicznego regulowana przepisem art. 29 ust. Orzeczenia [3]1 Pr.aut., zgodnie z którym „wolno przytaczaæ w utworach stanowi±cych samoistn± ca³o¶æ urywki rozpowszechnionych utworów lub drobne utwory w ca³o¶ci, w zakresie uzasadnionym wyja¶nianiem, analiz± krytyczn±, nauczaniem lub prawami gatunku twórczo¶ci”. Korzystanie - w ramach prawa cytatu - z drobnego utworu lub urywków rozpowszechnionych utworów nie wymaga zgody twórcy wykorzystywanego utworu, ani wynagrodzenia z tego tytu³u. Konieczne jest jednak wskazanie twórcy i ¼ród³a cytowanego dzie³a (art. 34. Pr.aut.). 15. Czy prawo cytatu odnosi siê tylko do okre¶lonych kategorii utworów ? Ustawodawca nie ograniczy³ korzystania z cytatu tylko do okre¶lonych kategorii dzie³. Mo¿na wiêc prawo cytatu stosowaæ tak¿e do multimedialnych prezentacji i wyk³adów rozpowszechnianych nastêpnie w Internecie, je¶li w konkretnym przypadku spe³nione zosta³y wszystkie kryteria wymienione w art. 29 ust. 1 oraz art. 34 i art. 35 Pr.aut. 16. Czy prawo cytatu dotyczy tylko utworów polskich, czy tak¿e zagranicznych ? W ramach prawa cytatu mog± byæ wykorzystywane zarówno polskie, jak i zagraniczne utwory. 17. Czy istniej± jakie¶ objêto¶ciowe ograniczenia utworów lub ich fragmentów wykorzystywanych w ramach prawa cytatu (np. ilo¶æ liter, stron, sekund piosenki lub filmu) ? Ustawodawca nie wprowadzi³ ¿adnych ograniczeñ w tym zakresie, co oznacza, ¿e o d³ugo¶ci wykorzystywanego fragmentu utworu decyduje charakter jego eksploatacji. Oznacza to, ¿e dla zilustrowania wywodu na temat zdarzeñ, które rozegra³y siê w konkretnej ksi±¿ce lub filmie mo¿na wykorzystaæ taki fragment ksi±¿ki lub filmu, który jest niezbêdny, aby czytelnik zrozumia³, o czym pisze wyk³adowca. W praktyce nale¿y pamiêtaæ, aby ograniczaæ wykorzystywane fragmenty do niezbêdnego minimum. 18. Czy fakt, ¿e moja prezentacja, w której wykorzystujê (w ramach prawa cytatu) fragmenty utworów innych osób jest udostêpniana odp³atnie ma znaczenie z punktu widzenia mo¿liwo¶ci skorzystania z prawa cytatu ? Okoliczno¶æ odp³atno¶ci lub nieodp³atno¶ci nie ma zasadniczo znaczenia. 19. Z czym musi siê liczyæ osoba naruszaj±ca prawa autorskie lub prawa pokrewne ? Naruszenie praw autorskich wi±¿e siê z odpowiedzialno¶ci± cywilnoprawn± oraz karn±. Osoba dopuszczaj±ca siê naruszenia autorskich praw osobistych mo¿e podlegaæ odpowiedzialno¶ci cywilnoprawnej z art. 78 Pr.aut. oraz karnej z art. 115 Pr.aut. Naruszenie autorskich praw maj±tkowych rodzi natomiast odpowiedzialno¶æ cywilnoprawn± z art. 79 Pr.aut. oraz karn± statuowan± przede wszystkim w art. 116-118 Pr.aut. /materia³y ze strony UNIWERSYTECKIEJ PLATFORMY E-NAUCZANIA UJ - "SMOK"/